Sztruks
Kompendium wiedzy o tkaninie: definicja, rodzaje wale i skład

Sztruks, aksamit, welur, welwet, manszester: nazwy krążą po metkach i opisach sklepowych, a Ty i tak nie masz pewności, czy Twoja ulubiona marynarka to sztruks, czy "coś podobnego".
To częsty punkt startowy: kupujesz spodnie w charakterystyczne prążki, ktoś nazywa je aksamitnymi, ktoś inny sztruksowymi, a etykieta milczy.
Sztruks (ang. corduroy) to tkanina runowa (pile fabric), której najbardziej rozpoznawalną cechą są równoległe prążki zwane wale. To krewna aksamitu i weluru, ale nie to samo: różni je sposób ułożenia włosia na powierzchni materiału. W tym poradniku rozstrzygamy tę definicję raz a dobrze, pokazujemy rodzaje sztruksu i z czego się go produkuje. Praktyczną pielęgnację, pranie, prasowanie, ratowanie spłaszczonych prążków, wariant ze streczem i plamy, opisujemy szczegółowo w osobnych poradnikach z tej serii, do których linkujemy na końcu strony.
Czym jest sztruks?
Definicja, budowa wale i pochodzenie nazwy "corde du roi"

Sztruks powstaje w splocie float, zwanym też pile-woven. Dodatkowa osnowa lub dodatkowy wątek tworzy w tkaninie pętelki, które po utkaniu są maszynowo nacinane (proces nazywany cutting albo fluffing), a następnie szczotkowane. Dzięki temu włókna podnoszą się i tworzą charakterystyczny, miękki meszek na grzbietach prążków.
Prążki widoczne na powierzchni sztruksu to po angielsku wales: to one odpowiadają za rozpoznawalny wygląd tej tkaniny i za pytanie "co znaczy wale w sztruksie", które regularnie pojawia się przy zakupie odzieży z tego materiału. Wale biegną równolegle wzdłuż tkaniny, tworząc regularne, wyczuwalne pod palcami rowki.
Pod względem klasyfikacji tekstylnej sztruks to tkanina runowa (pile fabric) ze splotem bazowym atłasowym lub panamowym, na którym osadzony jest dodatkowy system nici tworzący prążki. To ta sama rodzina konstrukcyjna co aksamit i welur, ale z zupełnie inną geometrią runa, o czym więcej w kolejnej sekcji.
Kierunek runa (czyli kierunek, w którym leży włos tkaniny) ma praktyczne znaczenie przy kroju, praniu i prasowaniu. Sztruks, podobnie jak aksamit czy welwet, "świeci" inaczej w zależności od tego, pod jakim kątem patrzysz na materiał względem ułożenia włosa. To dlatego ta sama marynarka może wyglądać na jaśniejszą lub ciemniejszą w zależności od tego, jak na nią pada światło, i dlatego przy szyciu krawcy pilnują, by wszystkie elementy kroju miały ten sam kierunek runa.
Dobrze wiedzieć
Popularna etymologia nazwy "corduroy" od francuskiego "corde du roi" (sznur króla) brzmi elegancko, ale to etymologia ludowa bez potwierdzenia we francuskim: nazwa nigdy nie funkcjonowała tam jako określenie tkaniny. Bardziej prawdopodobne pochodzenie językoznawcze łączy angielskie "cord" (sznur, prążek) z przestarzałym "duroy", czyli nazwą grubej tkaniny wełnianej produkowanej w Anglii w XVIII wieku. Materiał w znanej dziś, bawełnianej formie rozwinął się przemysłowo w regionie Manchesteru na przełomie XVIII i XIX wieku jako tańsza alternatywa dla aksamitu, stąd zresztą francuska nazwa tkaniny "le Manchester". W niektórych regionach Polski funkcjonuje potoczne określenie "manszester" jako synonim sztruksu: to regionalizm rzadziej spotykany, ale wciąż używany.
Sztruks a aksamit i welur
Krewne tkaniny runowe, ale nie to samo co sztruks
Sztruks ma runo ułożone w regularne, widoczne rzędy, czyli wale: struktura jest wyraźnie liniowa, wyczuwalna pod palcami jako naprzemienne rowki i grzbiety. Aksamit i welur mają za to włos rozproszony równomiernie po całej powierzchni tkaniny, bez żadnych rowków, więc efekt jest gładki i jednolity. Obie rodziny to tkaniny runowe (pile fabric), zbudowane na tej samej zasadzie dodatkowych nici tworzących włos, stąd bierze się częste mylenie nazw, zwłaszcza w języku potocznym i w opisach produktów sklepowych. Pielęgnacja aksamitu i weluru rządzi się nieco innymi regułami niż pielęgnacja sztruksu, zwłaszcza jeśli chodzi o temperaturę prania i sposób parowania: pełne omówienie znajdziesz w naszej serii poradników o aksamicie, do której linkujemy na końcu strony.
Rodzaje sztruksu
Pinwale, standard, wide-wale, jumbo cord i wersja ze streczem
Podstawowym parametrem, który dzieli sztruks na rodzaje, jest liczba prążków na cal, po angielsku wale per inch (wpi), mierzona wzdłuż szerokości tkaniny. Im wyższa liczba wpi, tym cieńsze i gęściej upakowane prążki: różnica między featherwale a jumbo cord jest wyczuwalna pod palcami niemal natychmiast.
Obowiązuje przy tym prosta zasada jakościowa: szersze prążki oznaczają zwykle cięższą, grubszą tkaninę. Dlatego jumbo cord trafia raczej do ciężkich okryć wierzchnich i tapicerki, a featherwale do lekkich koszul i bluzek.

Featherwale (feathercord)
Najdrobniejszy sztruks
Najdrobniejszy sztruks dostępny na rynku, cieńszy nawet od pinwale. Lekki i drapowalny, dobrze sprawdza się w odzieży letniej.

Pinwale (mikrosztruks, needlecord)
Delikatna, drobna struktura
Drobne, gęsto ułożone prążki dają delikatniejszy, bardziej stonowany efekt niż sztruks standardowy. Popularny wybór dla dziecięcych ubrań.

Standard / regularny
Najbardziej uniwersalny wariant
Klasyczna gęstość prążka, jaką większość osób ma na myśli, mówiąc po prostu "sztruks". Uniwersalny wybór na spodnie i marynarki.

Wide-wale (szeroki)
Grubsza, cięższa tkanina
Szerokie, wyraźnie wyczuwalne prążki i większa gramatura. Sprawdza się w cieplejszych okryciach wierzchnich.

Jumbo / broad-wale
Najgrubszy wariant
Najszersze i najgrubsze prążki w rodzinie sztruksów, kojarzone głównie z tapicerką meblową i najcięższymi okryciami.

Sztruks ze streczem
Dodatek elastanu
Osobne ryzyko pielęgnacyjne, patrz poradnik o praniu i prasowaniu sztruksu.
Elastan dodawany jest niezależnie od gęstości prążka, więc stretch spotkasz zarówno w pinwale, jak i w standardzie. Wymaga niższych temperatur prania.
Przy wyborze warto kierować się przeznaczeniem ubrania: do spodni i marynarek najbardziej uniwersalny jest wariant standardowy, bo równoważy wytrzymałość z drapowalnością.
Grubsza tkanina, czyli wide-wale lub jumbo, sprawdzi się lepiej w kurtkach i płaszczach, bo lepiej trzyma ciepło i formę okrycia wierzchniego.
Koszule i sukienki z kolei wolą lżejszy, bardziej drapowalny pinwale lub featherwale: taki materiał lepiej układa się na ciele i nie dodaje objętości.
Nie istnieje jedna znormalizowana (ISO ani branżowa) klasyfikacja liczby prążków na cal. Różne źródła handlowe podają nieco odmienne przedziały graniczne dla poszczególnych wariantów. Powyższe wartości to zaokrąglona wypadkowa kilku niezależnych źródeł branżowych, a nie sztywna norma, więc traktuj je jako orientacyjne widełki, nie precyzyjną specyfikację.
Z czego jest sztruks?
Bawełna, poliester, stretch i rzadsza domieszka wełny

Tradycyjny sztruks to w 100% bawełna, najczęściej czesankowa i skręcana metodą ring-spun. Taki skład daje dobrą chłonność i przyjemny w dotyku, miękki chwyt, ale też sporą podatność na kurczenie przy pierwszym praniu. Bawełna ma regain wilgoci, czyli zdolność wchłaniania pary wodnej z powietrza, na poziomie około 8,5% w warunkach standardowych (20°C, 65% wilgotności względnej), co czyni ją włóknem oddychającym, ale stosunkowo wolno schnącym.
Współczesny rynek oferuje jednak kilka innych wariantów, każdy z inną konsekwencją dla pielęgnacji.
Sztruks bawełniano-poliestrowy, zwykle w proporcji 65/35 lub 80/20 na korzyść bawełny, ma większą odporność na gniecenie i kurczenie, ale mniejszą chłonność niż wersja czysto bawełniana. To dobry wybór, jeśli zależy Ci na tkaninie, która łatwiej wraca do formy po praniu.
Sztruks ze streczem, z dodatkiem elastanu w zakresie 2-5%, poprawia elastyczność i powrót do kształtu, ale wymaga wyraźnie niższych temperatur prania i suszenia. Szczegóły znajdziesz w poradniku o praniu i prasowaniu sztruksu, w sekcji o wariancie streczowym.
Sztruks wełniany lub wełniano-bawełniany to rzadszy, bardziej premium wariant, w którym reżim pielęgnacji zbliża się do zasad obowiązujących przy czystej wełnie: niska temperatura prania lub bezpośrednio czyszczenie chemiczne.
Sztruks z domieszką wiskozy ma miększy, bardziej luksusowy chwyt, ale znacznie mniejszą wytrzymałość na mokro: wiskoza w stanie mokrym traci istotną część wytrzymałości na rozciąganie, orientacyjnie 30-70%, przy czym 40-50% to wartość najczęściej cytowana jako typowa. To oznacza, że taki sztruks trzeba prać wyjątkowo delikatnie.
Parametry fizyczne sztruksu
Bawełna czesankowa (najczęściej 100%)
ok. 8,5% (20°C / 65% RH)
3 do 25+ wale na cal (wpi), zależnie od wariantu
ok. 3-5%
typowo 250-330°C
2-5%
Tkaniny sztruksowe, zwłaszcza te w niższym segmencie cenowym, bywają często poddawane apreturze wykończeniowej, czyli specjalnej obróbce chemicznej redukującej gniecenie (tzw. easy-care finish). Do tego celu stosuje się m.in. żywice termoutwardzalne na bazie formaldehydu.
Ma to znaczenie praktyczne dla osób z nadwrażliwością skóry: pozostałości formaldehydu w tkaninie mogą wywoływać kontaktowe zapalenie skóry u osób na niego uczulonych.
Certyfikaty widoczne na metce pozwalają ograniczyć to ryzyko już na etapie zakupu, zanim ubranie w ogóle trafi do prania.
Niezależnie od certyfikatu warto zastosować prostą praktyczną zasadę: wypierz nowy sztruks przynajmniej raz przed pierwszym noszeniem. Takie pranie redukuje pozostałości apretury wykończeniowej, zanim tkanina zetknie się bezpośrednio ze skórą.
Certyfikaty warte sprawdzenia na metce

OEKO-TEX Standard 100
OEKO-TEX Standard 100
Niezależny certyfikat ograniczający zawartość szkodliwych substancji w tkaninach, w tym wolnego formaldehydu z apretury wykończeniowej.
- Klasa I (odzież niemowlęca/dziecięca do 3 lat): wolny formaldehyd ≤20 mg/kg
- Klasa II (bezpośredni kontakt ze skórą, np. spodnie, marynarki): ≤75 mg/kg
- Klasa III/IV (bez bezpośredniego kontaktu ze skórą, elementy dekoracyjne): ≤300 mg/kg

GOTS
Global Organic Textile Standard
Standard organicznej produkcji tekstyliów, stosowany również przy uprawie bawełny wykorzystywanej do produkcji sztruksu.
- Certyfikowana organiczna uprawa bawełny użytej do tkaniny bazowej
- Zakaz barwników azowych i chlorowego wybielania na każdym etapie produkcji
Każdy praktyczny temat rozpisujemy osobno, w krótkich poradnikach, żebyś szybciej trafił do konkretnej odpowiedzi zamiast przewijać jeden długi tekst. Poniżej cała seria:
- Jak prać i prasować sztruks (bawełniany i ze streczem)
- Dlaczego sztruks traci prążki i jak go odświeżyć
- Plamy i pielęgnacja sztruksu per ubranie
Teoria już jest. Praktyka bywa mniej wyrozumiała.
Jeśli wolisz nie ryzykować przy ulubionej rzeczy, oddaj ją specjalistom z pralni Gorące Żelazko w Lublinie.
O autorce
Małgorzata Małecka
Właścicielka pralni Gorące Żelazko
Małgorzata Małecka prowadzi pralnię Gorące Żelazko w Lublinie. Razem z zespołem dba o to, aby ubrania, obuwie i tkaniny klientów wracały czyste i w jak najlepszym stanie.







