Nylon i poliamid
Kompendium wiedzy o poliamidzie: od rajstop przez stroje kąpielowe po kurtki outdoorowe
Nylon i poliamid: to ta sama tkanina?
Historia wynalazku DuPont i chemia wiązań amidowych
Odpowiedź brzmi: tak, to dokładnie ten sam materiał pod dwiema różnymi nazwami. Nylon opracował zespół chemika Wallace'a Carothersa w laboratoriach koncernu DuPont, a na rynek wprowadzono go w latach 1938-1939. Był to przełom. Pierwsze włókno tekstylne nie pochodziło z rośliny, zwierzęcia czy przetworzonej celulozy, tylko w całości powstało w reakcji chemicznej z prostych związków ropopochodnych.
„Nylon” to nazwa handlowa zastrzeżona pierwotnie przez DuPont. Z czasem weszła do języka potocznego i zastąpiła nazwę chemiczną „poliamid” (w skrócie PA). To trochę tak, jak z „adidasami” i „butami sportowymi”: jedno słowo to marka, drugie to kategoria produktu. W rozmowie jednak oba określają to samo. W terminologii tekstylnej i na metkach ubrań spotkasz obie nazwy zamiennie.
Chemicznie poliamid to łańcuch polimeru z powtarzającymi się grupami amidowymi (-CO-NH-) w strukturze głównej. To istotne, bo dokładnie takie same wiązania amidowe (nazywane wtedy peptydowymi) tworzą białka naturalne, w tym te budujące wełnę i jedwab. Dlatego poliamid, mimo że jest w pełni syntetyczny, zachowuje się w kontakcie z kwasami, zasadami i wybielaczami chlorowymi trochę podobnie do włókien białkowych. Silne kwasy go osłabiają, a chlor atakuje te same wiązania, które nadają włóknu wytrzymałość.
W praktyce pralni komercyjnej poliamid pojawia się właściwie codziennie. Najczęściej trafiają do nas: kurtki i płaszcze puchowe z powłoką nylonową, odzież sportowa i outdoorowa, rajstopy i pończochy, bielizna, torby i plecaki, parasole, a także podszewki i wstawki w odzieży wierzchniej. Do tego dochodzą dywany i wykładziny, w których poliamid ceniony jest za odporność na ścieranie.
Obok poliestru, elastanu i akrylu, nylon jest jednym z najpowszechniej stosowanych włókien syntetycznych na świecie. Jeśli masz w szafie cokolwiek oznaczonego jako „polyamide” lub „PA” na metce, ten poradnik dotyczy właśnie tej rzeczy.
Właściwości fizyczne nylonu (poliamidu)
4,0-4,5% (bawełna 7-8,5%, poliester 0,4%)
1,14 g/cm³ (bawełna 1,54 g/cm³, więc nylon jest wyraźnie lżejszy)
40-65 cN/tex, jedno z najwytrzymalszych włókien tekstylnych
10-20%, umiarkowana, mniejsza niż w przypadku wiskozy
Słaba do umiarkowanej, żółknie przy długiej ekspozycji na słońce
Bardzo niskie przewodnictwo elektryczne, nasila się przy suchym powietrzu
Rodzaje nylonu: PA6, PA66, ripstop i Cordura
Klasyfikacja odmian chemicznych i tkanin technicznych z poliamidu
Nazwa „nylon” kryje w sobie kilka różnych odmian chemicznych i dziesiątki nazw handlowych tkanin technicznych, co bywa mylące. Dwie osie klasyfikacji pomogą Ci się w tym nie pogubić.
Pierwsza oś to chemia, czyli konkretna odmiana polimeru. Najpopularniejsze odmiany przemysłowe to PA6 (nazywany też Perlonem) i PA6.6 (właściwy „nylon 66”):
- PA6: dominuje w Europie, topi się przy 215-220°C i jest bardziej elastyczny.
- PA6.6: dominuje w USA jako oryginalny wynalazek DuPont, jest sztywniejszy i topi się dopiero przy 255-265°C.
- PA11 i PA12: rzadziej spotykane w odzieży, ale ważne technicznie. PA11 (Rilsan) produkuje się z oleju rycynowego, topnienie ok. 185-190°C. PA12 ma jeszcze niższą temperaturę topnienia i trafia głównie do zastosowań przemysłowych.
Druga oś to nazwy handlowe splotu i wykończenia tkaniny, niezależne od tego, czy w środku jest PA6 czy PA6.6. Tu mieszczą się takie określenia jak ripstop, Cordura, Taslan czy mieszanki z elastanem, znane z rajstop i strojów kąpielowych.
Poniżej znajdziesz krótką charakterystykę każdej z popularnych odmian, z którymi możesz się zetknąć na metce.
PA6 (Perlon)
Poliamid 6, polikaprolaktam
PA6, znany też pod nazwą handlową Perlon, to najczęściej spotykana odmiana poliamidu w Europie. Jest bardziej elastyczny niż PA6.6, ale ma niższą odporność termiczną, dlatego wymaga niższej temperatury prasowania i suszenia. To ten poliamid najczęściej trafia do bielizny, rajstop i pończoch.
PA6.6 (nylon 66)
Poliamid 6.6, oryginalny nylon DuPont
PA6.6 to pierwotny nylon opracowany przez DuPont, sztywniejszy od PA6 i wytrzymujący wyższe temperatury. Dzięki temu częściej trafia do odzieży technicznej i wyrobów narażonych na intensywne użytkowanie, jak sprzęt sportowy czy tapicerka.
Ripstop
Splot ze wzmocnioną siatką nici
Ripstop to nie osobny rodzaj chemiczny poliamidu, tylko sposób tkania: co kilka milimetrów wplecione są grubsze, wzmacniające nici tworzące widoczną kratkę. Dzięki temu rozdarcie zatrzymuje się na najbliższym wzmocnieniu zamiast rozchodzić się po całej tkaninie. Typowa dla namiotów, kurtek przeciwdeszczowych i plecaków.
Cordura
Tkanina o wzmocnionej przędzy
Cordura to zastrzeżona nazwa handlowa tkaniny z grubszej przędzy poliamidowej, zaprojektowanej z myślą o maksymalnej odporności na ścieranie i przetarcia. Znajdziesz ją w plecakach turystycznych, obuwiu trekkingowym i sprzęcie taktycznym, wszędzie tam, gdzie tkanina ociera się o twarde powierzchnie.
Taslan
Tkanina teksturowana
Taslan to poliamid poddany specjalnej obróbce teksturującej włókno, dzięki czemu tkanina traci typowy dla syntetyków połysk i przypomina fakturą bawełnę, zachowując jednocześnie odporność na wiatr i wilgoć. Popularna w kurtkach outdoorowych o bardziej „naturalnym” wyglądzie.
Mieszanki z elastanem
Np. 80% poliamid / 20% elastan
Domieszka elastanu (Lycra, Spandex) nadaje tkaninie rozciągliwość, której czysty poliamid nie ma. To standard w rajstopach i strojach kąpielowych. Haczyk w tym, że to elastan, a nie poliamid, najbardziej cierpi od chloru i wysokiej temperatury, więc mieszanka wymaga jeszcze łagodniejszego traktowania niż czysty PA6.
Porównanie z poliestenem i pielęgnacja
Niezależnie od tego, którą odmianę masz na metce, wszystkie łączy ta sama kluczowa słabość: wrażliwość na wysoką temperaturę i chlor. Reszta różnic to detale wpływające na sztywność, wytrzymałość i wygląd. Zasady bezpiecznego prania są jednak, z drobnymi wyjątkami, wspólne dla całej rodziny. Czas przejść do konkretów: jak to prać, żeby służyło jak najdłużej.
Nylon i poliester bywają mylone, bo oba to termoplastyczne syntetyki. W praktyce nylon jest bardziej elastyczny i chłonie więcej wilgoci (4,0 do 4,5% wobec 0,4% u poliestru), dlatego trafia tam, gdzie liczy się rozciągliwość i odporność na ścieranie: rajstopy, plecaki, sprzęt techniczny. Poliester jest tańszy, dominuje w masowej odzieży sportowej i ma lepszą odporność na kwasy.
Elektryzowanie i pilling to problemy silniej kojarzone z poliestrem niż z nylonem. Jeśli zmagasz się właśnie z nimi, rozwijamy ten temat w osobnych poradnikach o poliestrze, podlinkowanych w sekcji powiązanych poradników poniżej.
Każdy aspekt pielęgnacji poliamidu omawiamy osobno, w krótkich, praktycznych poradnikach. Dzięki temu szybciej trafisz do konkretnej odpowiedzi, zamiast przewijać jeden długi tekst. Poniżej znajdziesz całą serię:
- Jak prać nylon
- Jak prać rajstopy, żeby nie łapały oczek
- Dlaczego biały nylon żółknie
- Jak suszyć i prasować nylon
- Strój kąpielowy a chlor
- Kurtki i plecaki nylonowe: impregnacja DWR
- Kiedy oddać nylon do pralni
Teoria już jest. Praktyka bywa mniej wyrozumiała.
Jeśli wolisz nie ryzykować przy ulubionej rzeczy, oddaj ją specjalistom z pralni Gorące Żelazko w Lublinie.
O autorce
Małgorzata Małecka
Właścicielka pralni Gorące Żelazko
Małgorzata Małecka prowadzi pralnię Gorące Żelazko w Lublinie. Razem z zespołem dba o to, aby ubrania, obuwie i tkaniny klientów wracały czyste i w jak najlepszym stanie.
