Gorące ŻelazkoPoradniki
Materiałoznawstwo

Dlaczego jeansy farbują i tracą kolor

Chemia barwienia indygo tłumaczy zjawisko crockingu i blaknięcia

Autorka: Małgorzata MałeckaOpublikowano 5 min czytania
Dlaczego jeansy farbują i tracą kolor

Kluczem do zrozumienia, dlaczego denim zachowuje się inaczej niż inne tkaniny bawełniane, jest chemia barwnika indygo, o wzorze C₁₆H₁₀N₂O₂. Indygo należy do grupy barwników kadziowych (vat dyes) i jest nierozpuszczalny w wodzie w swojej utlenionej formie. Dlatego do barwienia najpierw redukuje się go do rozpuszczalnej leukoformy, bezbarwnej lub żółtawej, którą nasyca się przędzę osnowy. Dopiero utlenianie na powietrzu przywraca charakterystyczny niebieski kolor i wiąże barwnik z włóknem.

To ostatnie zdanie ma fundamentalne znaczenie praktyczne: indygo nie penetruje w głąb włókna bawełnianego, lecz osadza się głównie na jego powierzchni. Zjawisko to nazywa się ring-dyeing: barwiony jest tylko zewnętrzny „pierścień" włókna, a jego rdzeń pozostaje biały. Można to sprawdzić samemu: rozerwij nitkę starych jeansów i zobaczysz białe włókna w środku przędzy, mimo że na zewnątrz przędza jest wyraźnie niebieska.

Z tej właściwości wynikają trzy konsekwencje, które tłumaczą niemal wszystkie „dziwne" zachowania denimu.

Po pierwsze, denim traci kolor przy każdym praniu: to zjawisko fizykochemiczne wpisane w naturę barwnika kadziowego, a nie wada konkretnej tkaniny czy błąd procesu prania.

Po drugie, tarcie mechaniczne, na przykład o inne ubrania w bębnie pralki, usuwa barwnik z powierzchni włókna szybciej niż w przypadku barwników reaktywnych, które wiążą się chemicznie z celulozą na głębszym poziomie.

Po trzecie, zjawisko crockingu, czyli ścierania barwnika na sucho lub na mokro, jest normą dla surowego denimu w pierwszych cyklach użytkowania i prania: barwnik przenosi się wtedy na skórę, tapicerkę samochodową czy inne, jaśniejsze tkaniny.

Im ciemniejszy i bardziej surowy denim, tym intensywniejszy crocking na starcie, i tym szybciej efekt słabnie po pierwszych 3 do 5 praniach. Prosty test w domu: przetrzyj suchą, jasną ściereczką kawałek nogawki nowych jeansów. Jeśli zostanie wyraźny niebieski ślad, trzymaj je z dala od jasnej tapicerki, dywanów i innych ubrań, aż test zacznie wypadać czysto.

Skalę tego zjawiska da się zmierzyć, i branża tekstylna robi to od dekad przy pomocy dwóch norm. Odporność wybarwień na tarcie ocenia norma ISO 105-X12, odpowiednik amerykańskiej normy AATCC 8. Odporność na pranie ocenia z kolei norma ISO 105-C06.

Surowy denim indygowy typowo osiąga niskie do średnich wyniki w skali szarej (grey scale, skala 1 do 5, gdzie 5 oznacza brak przebarwienia) przy tarciu na mokro w pierwszych praniach. To właśnie te pomiary stoją za praktyczną rekomendacją: pierz nowy, ciemny lub surowy denim oddzielnie od jasnych tkanin przez pierwsze 3 do 5 cykli prania. Po tym okresie nadmiar wolnego barwnika zostaje wypłukany, a ryzyko przebarwienia innych ubrań gwałtownie spada.

Przemysłowe metody „przecierania" denimu

Zanim jeansy trafią do sklepu, wiele par przechodzi przez celowe procesy przemysłowego „postarzania", które warto znać, bo tłumaczą one różnice w zachowaniu poszczególnych egzemplarzy podczas prania domowego czy serwisowego.

Stone wash to pranie z pumeksem, czyli kamieniem wulkanicznym, w przemysłowych bębnach. Kamień mechanicznie ściera powierzchniowe włókna barwione indygo, odsłaniając jaśniejszy rdzeń. Tkanina po stone wash jest z tego powodu bardziej podatna na dalsze przetarcia przy kolejnych praniach domowych, bo powierzchnia włókien jest już częściowo osłabiona.

Enzyme wash zastępuje lub uzupełnia kamień enzymami celulazowymi, które selektywnie trawią powierzchniowe włókna celulozowe w temperaturze procesowej rzędu 50 do 60°C. Enzymy kwaśne działają przy pH 4,5 do 6,5, a enzymy obojętne lub zasadowe przy pH 7 do 9. Efekt jest wizualnie zbliżony do stone wash, ale wyraźnie delikatniejszy dla struktury tkaniny.

Acid wash polega na moczeniu pumeksu w roztworze podchlorynu sodu lub nadmanganianu potasu przed praniem, co daje silny, kontrastowy efekt bielenia. Tkanina poddana acid wash ma osłabioną strukturę włókien w miejscach maksymalnego wybielenia. Wymaga więc łagodniejszego traktowania w praniu serwisowym: niższych obrotów wirowania i unikania dodatkowego tarcia.

Sandblasting, czyli mechaniczne strzępienie piaskiem dla efektu przetarć, jest dziś w wielu krajach ograniczany lub wręcz zakazywany ze względów BHP. Naraża bowiem pracowników na ryzyko pylicy krzemowej. Tkanina poddana temu procesowi jest najbardziej podatna na rozerwania spośród wszystkich opisanych metod.

Znajomość tych procesów pozwala trzeźwo ocenić sytuację, gdy przetarcie na kolanach czy udach wygląda podejrzanie równomiernie. To bardzo często fabryczny efekt projektowy, wpisany w tkaninę jeszcze przed pierwszym praniem, a nie skutek nieostrożnego prania w domu.

Nowy, ciemny lub surowy denim pierz osobno przez pierwsze 3 do 5 prań, najlepiej w zimnej wodzie. Dopiero po tym okresie, gdy nadmiar wolnego barwnika zostanie wypłukany, możesz bezpiecznie łączyć go z innymi ciemnymi ubraniami w jednym cyklu.

Pranie i prasowanie spodni od 40 zł

Teoria już jest. Praktyka bywa mniej wyrozumiała.

Jeśli wolisz nie ryzykować przy ulubionej rzeczy, oddaj ją specjalistom z pralni Gorące Żelazko w Lublinie.

Teraz pokazujemy: Pranie i prasowanie spodni

Najczęstsze pytania

O autorce

Małgorzata Małecka

Właścicielka pralni Gorące Żelazko

Małgorzata Małecka prowadzi pralnię Gorące Żelazko w Lublinie. Razem z zespołem dba o to, aby ubrania, obuwie i tkaniny klientów wracały czyste i w jak najlepszym stanie.