Octan i cupro

Podszewka to funkcja, nie jeden konkretny materiał. Może być zrobiona z poliestru, wiskozy, jedwabiu, a w segmencie ubrań premium najczęściej właśnie z octanu lub cupro. Oba te włókna są śliskie w dotyku, mają wyraźny połysk i dobrze się drapują. Dzięki temu ubranie swobodnie się zakłada i "opada" na ciele. To dlatego krawcy sięgają po nie mimo trudniejszej pielęgnacji niż w przypadku zwykłej podszewki poliestrowej.

Kluczowa różnica, która umyka nawet doświadczonym klientom pralni, leży w chemii. Octan (oznaczenie CA) to ester celulozy, włókno sztuczne, semisyntetyczne. Cupro (oznaczenie CUP) to regenerowana, czysta celuloza, dokładnie taka sama rodzina co wiskoza czy modal.

Ta różnica ma bardzo konkretne, praktyczne konsekwencje. Octan, właśnie dlatego że jest estrem, reaguje na aceton i rozpuszczalniki estrowe. Żadne inne popularne włókno podszewkowe nie reaguje na nie w ten sposób. Cupro na te same substancje nie reaguje wcale, za to zachowuje się chemicznie bardziej jak bawełna czy wiskoza.

Octan (CA) to włókno sztuczne, dokładniej semisyntetyczne. Powstaje w wyniku acetylacji celulozy, czyli reakcji chemicznej z kwasem octowym lub bezwodnikiem octowym, która trwale zmienia strukturę polimeru. To istotne rozróżnienie: octan nie jest czystą celulozą. To octan celulozy, związek chemicznie od niej odmienny, mimo że wywodzi się z tego samego surowca.

Cupro (CUP) należy do zupełnie innej rodziny, tej samej co wiskoza, modal czy lyocell, czyli do włókien regenerowanej celulozy. Celulozę (najczęściej z krótkich włókienek bawełny zwanych linters) rozpuszcza się w roztworze wodorotlenku miedziowo-amoniakalnego, a następnie odzyskuje z powrotem jako czystą celulozę w kąpieli koagulacyjnej. Chemicznie cupro jest czystą celulozą. Różni się od bawełny wyłącznie strukturą krystaliczną i sposobem, w jaki włókno zostało uformowane.

Ta różnica przekłada się bezpośrednio na pielęgnację. Octan jest wrażliwy na acetony i rozpuszczalniki estrowe, bo sam jest estrem. Cupro na te substancje nie reaguje, ale za to zachowuje się chemicznie bliżej bawełny i wiskozy, więc jest bardziej wrażliwe na chlor i kwasy niż octan.

Octan celulozy jako włókno tekstylne skomercjalizowano w latach 20. XX wieku, ok. 1924 roku, za sprawą firmy Celanese. Brytyjski oddział Celanese ruszył już w 1921 roku. Powstał jako tańsza i łatwiejsza w barwieniu alternatywa dla naturalnego jedwabiu oraz pierwszej generacji wiskozy.

Proces produkcji polega na acetylacji: oczyszczoną celulozę poddaje się reakcji z bezwodnikiem octowym w obecności kwasu octowego jako rozpuszczalnika. W procesie uczestniczy katalizator kwasowy, najczęściej kwas siarkowy. Po acetylacji następuje częściowa hydroliza, czyli tak zwane dojrzewanie, w wyniku którego powstaje octan wtórny, znany też jako diacetat. To właśnie ta forma dominuje dziś w tkaninach podszewkowych.

Rzadziej spotykany jest triacetat celulozy, o wyższym stopniu acetylacji, wyższej odporności termicznej i mniejszej podatności na zagniecenia. Jest jednak trudniejszy i droższy w produkcji.

Cupro produkuje się zupełnie inną metodą, znaną jako proces cuprammonium. Krótkie włókienka bawełny, tak zwane linters, rozpuszcza się w roztworze wodorotlenku miedziowo-amoniakalnego. Powstałą przędzę formuje się metodą mokrego formowania w kąpieli kwaśnej. Kąpiel neutralizuje amoniak i wytrąca z powrotem czystą celulozę w postaci cienkiego, gładkiego włókna. Nazwa handlowa najbardziej znanego producenta tej tkaniny to Bemberg.

Produkcja cupro w Europie i USA została w dużej mierze zaniechana jeszcze w XX wieku, głównie ze względu na uciążliwe ścieki. Związki miedzi i amoniaku wymagają kosztownego oczyszczania. Dziś jedynym liczącym się producentem cupro na świecie jest japońska firma Asahi Kasei, z zakładem w Nobeoce. Cupro stanowi zaledwie ok. 0,02% światowej produkcji włókien tekstylnych. To bezpośrednio tłumaczy, dlaczego cupro jest droższe i rzadsze niż octan czy wiskoza, i dlaczego trafia głównie do podszewek premium.

Octan i cupro to włókna celulozowe, nie białkowe jak wełna czy jedwab, dlatego same w sobie rzadko wywołują alergie. Ryzyko podrażnień wiąże się głównie z dodatkami z procesu produkcji, nie z samym włóknem. Praktyczna rada: dokładnie płucz podszewkę po każdym praniu i unikaj mocno zapachowych zmiękczaczy, bo octan ma niską przepuszczalność i resztki zapachowe schodzą z niego trudniej niż z bawełny.

To nie ranking, która podszewka jest najlepsza, tylko która pasuje do jakiej sytuacji i budżetu. Octan wygrywa tam, gdzie liczy się połysk przy niskim koszcie: sukienki wieczorowe niższej i średniej półki oraz podszewki masowe. Cupro wygrywa tam, gdzie liczy się oddychalność i miękkość zbliżona do jedwabiu, taniej niż jedwab naturalny, czyli w garniturach i płaszczach premium. Poliester jest najtrwalszy, ale najmniej oddychający. Pełne omówienie jedwabiu, wiskozy, satyny i poliestru znajdziesz w osobnych poradnikach.

Każdy aspekt pielęgnacji podszewek z octanu i cupro opisujemy osobno, w krótkich poradnikach, żebyś szybciej trafił do konkretnej odpowiedzi zamiast przewijać jeden długi tekst. Poniżej cała seria:

• Octan a aceton
• Jak prać octan i cupro
• Prasowanie podszewki
• Podszewka się rozprula
• Plamy i pralnia podszewki